آسمان شب، بوم نقاشی بیانتهایی است که همواره رمز و رازها و زیباییهای بیشماری را در دل خود جای داده است. یکی از خیرهکنندهترین پدیدههای این بوم باشکوه، بارش شهابی است؛ نمایش درخشانی از شهابهایی که همچون دانههای الماس بر تاریکی شب پاشیده میشوند و نگاه هر بینندهای را به خود خیره میکنند. اما این نقطههای نورانی که گویی از ناکجا پیدا میشوند و به سرعت ناپدید میگردند، دقیقاً چیستند و چگونه پدیدار میشوند؟ اگر شما هم شیفته این رقص نور کیهانی هستید، با ما در مجله همه چی همراه باشید تا پرده از اسرار این پدیده زیبا برداریم.
شهاب، شهابواره و شهابسنگ: تمایزات کلیدی
برای درک بهتر بارش شهابی، ابتدا باید با سه اصطلاح مرتبط اما متمایز آشنا شویم که اغلب با هم اشتباه گرفته میشوند:
| اصطلاح | تعریف |
| شهابواره (Meteoroid) | ذرات کوچک سنگی یا فلزی که در فضای بین سیارهای سرگردانند. اندازه آنها میتواند از یک دانه شن تا یک تخته سنگ کوچک (حدود ۱۰ متر) متغیر باشد. بیشتر آنها از بقایای دنبالهدارها یا خردهسیارکها به وجود میآیند. |
| شهاب (Meteor) | درخشش نورانی که هنگام ورود یک شهابواره به جو زمین و سوختن آن به دلیل اصطکاک با مولکولهای هوا دیده میشود. به آن “ستاره دنبالهدار” نیز میگویند و معمولاً در ارتفاع ۸۰ تا ۱۲۰ کیلومتری از سطح زمین رخ میدهد. |
| شهابسنگ (Meteorite) | بخشی از یک شهابواره که پس از عبور از جو زمین به طور کامل نسوزد و به سطح زمین برسد. شهابسنگها اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخچه منظومه شمسی ارائه میدهند. |
بارش شهابی چیست و چگونه اتفاق میافتد؟
حالا که با مفاهیم پایه آشنا شدیم، نوبت به توضیح پدیده اصلی میرسد. بارش شهابی زمانی اتفاق میافتد که زمین در مدار خود، از میان بقایای گرد و غبار و ذرات سنگی که توسط یک دنبالهدار در گذشته رها شدهاند، عبور کند. دنبالهدارها، اجرام یخی و سنگی هستند که در اطراف خورشید میچرخند. وقتی یک دنبالهدار به خورشید نزدیک میشود، یخ آن بخار شده و ذرات غبار و سنگ را در مسیری مشخص در فضا پراکنده میکند و یک “دنباله” از خود بر جای میگذارد.
بیشتر بخوانید: کد مورس چیست؟
هر سال در زمان مشخصی، زمین از این مسیرهای پر از ذرات عبور میکند. با ورود این ذرات (شهابوارهها) به جو زمین، آنها با سرعت بسیار بالا با اتمسفر برخورد کرده، میسوزند و خطوط نورانی را در آسمان ایجاد میکنند. از آنجا که این ذرات همگی از یک منبع مشترک (دنبالهدار) و در یک جهت خاص وارد جو میشوند، به نظر میرسد که از یک نقطه مشخص در آسمان نشأت میگیرند.
این نقطه را “کانون” یا “رادیانت” بارش شهابی مینامند و بارش شهابی معمولاً به نام صور فلکی که این کانون در آن قرار دارد، نامگذاری میشود (مانند بارش برساوشی که کانون آن در صورت فلکی برساووش است). شدت یک بارش شهابی با “نرخ ساعتی زنیتی” (ZHR) اندازهگیری میشود که نشاندهنده تعداد شهابهایی است که یک ناظر در شرایط ایدهآل (آسمان کاملاً تاریک و کانون بارش در اوج آسمان) میتواند در یک ساعت مشاهده کند.
انواع بارشهای شهابی معروف و زمان وقوع آنها
در طول سال، بارشهای شهابی مختلفی اتفاق میافتند که هر یک زیبایی خاص خود را دارند. در جدول زیر، برخی از معروفترین آنها به همراه جزئیات کلیدی آورده شده است:
| نام بارش شهابی | زمان اوج تقریبی | دنبالهدار مادر | ویژگیهای برجسته |
| ربعی (Quadrantids) | اوایل ژانویه (۳ و ۴ ژانویه) | سیارک ۲۰۱۳-EH1 (بقایای دنبالهدار خاموش) | یکی از پربارترین بارشها با شهابهای درخشان و سریع؛ مدت زمان اوج کوتاه و اغلب در هوای سرد زمستانی رخ میدهد. |
| شلیاقی (Lyrids) | اواخر آوریل (۲۲ و ۲۳ آوریل) | دنبالهدار تاچر (C/1861 G1 Thatcher) | یکی از قدیمیترین بارشهای شناخته شده با تاریخچه رصد بیش از ۲۷۰۰ سال؛ شدت متوسط. |
| اتا-دلوی (Eta Aquariids) | اوایل می (۶ و ۷ می) | دنبالهدار هالی (1P/Halley) | از بقایای دنبالهدار معروف هالی؛ بهترین زمان رصد در نیمکره جنوبی، اما در نیمکره شمالی نیز قابل مشاهده است. |
| برساوشی (Perseids) | میانه اوت (۱۲ و ۱۳ اوت) | دنبالهدار سوییفت-تاتل (109P/Swift-Tuttle) | یکی از محبوبترین و تماشاییترین بارشهای سال با نرخ ساعتی زنیتی بالا؛ در آب و هوای نسبتاً معتدل تابستانی رخ میدهد. |
| جباری (Orionids) | اواخر اکتبر (۲۱ و ۲۲ اکتبر) | دنبالهدار هالی (1P/Halley) | از بقایای دنبالهدار هالی؛ شهابهای بسیار سریع و درخشان. |
| اسدی (Leonids) | میانه نوامبر (۱۷ و ۱۸ نوامبر) | دنبالهدار تمپل-تاتل (55P/Tempel-Tuttle) | هر ۳۳ سال یک بار به اوج خود میرسد و به “توفان شهابی” تبدیل میشود (مانند سال ۲۰۰۱). |
| جوزایی (Geminids) | میانه دسامبر (۱۳ و ۱۴ دسامبر) | سیارک فایتون (3200 Phaethon) | یکی از قدرتمندترین و قابل اعتمادترین بارشهای سال؛ از بقایای یک سیارک نشأت میگیرد که آن را منحصر به فرد میکند؛ شهابها اغلب آهسته و پرنور. |
طوفان شهابی چیست؟
برای درک طوفان شهابی، ابتدا باید تفاوت آن را با یک بارش شهابی معمولی بدانیم. همانطور که پیشتر اشاره شد، بارش شهابی زمانی رخ میدهد که زمین از میان مسیر ذرات باقیمانده از یک دنبالهدار یا گاهی یک سیارک عبور میکند. در یک بارش شهابی عادی، شما ممکن است در بهترین شرایط، دهها تا چند صد شهاب در ساعت مشاهده کنید.
اما طوفان شهابی فراتر از این است. طوفان شهابی یک رویداد بسیار نادر و شدید است که در آن نرخ مشاهده شهابها به طور چشمگیری افزایش مییابد و به بیش از ۱۰۰۰ شهاب در ساعت میرسد. در برخی موارد استثنایی و تاریخی، این نرخ حتی به دهها هزار شهاب در ساعت نیز رسیده است! این حجم از شهابها، آسمان را به یک نمایش خیرهکننده و بیوقفه از خطوط نورانی تبدیل میکند، گویی که انواع ستاره ها در حال ریزش هستند. این پدیده معمولاً کوتاهمدت است و ممکن است تنها چند ساعت ادامه داشته باشد.
تفاوت کلیدی
- بارش شهابی: تعداد شهابها کمتر (مثلاً چند ده یا چند صد شهاب در ساعت)، منظم و سالانه اتفاق میافتد.
- طوفان شهابی: تعداد شهابها بسیار زیاد (بیش از ۱۰۰۰ شهاب در ساعت)، بسیار نادر و غیرقابل پیشبینیتر است.
یکی از معروفترین طوفانهای شهابی، مربوط به بارش اسدی (Leonids) است که هر ۳۳ سال یک بار میتواند به یک طوفان تبدیل شود. طوفان شهابی اسدی در سالهای ۱۸۳۳، ۱۸۶۶، ۱۹۶۶ و ۲۰۰۱ میلادی نمونههایی از این رویدادهای فراموشنشدنی بودند که هزاران شهاب در ساعت را به نمایش گذاشتند.
منشأ بارش شهابی چیست؟
چه طوفان شهابی باشد و چه یک بارش عادی، منشأ همه این پدیدههای نوری در آسمان، یکسان و بسیار جذاب است. منشأ اصلی بارشهای شهابی، دنبالهدارها و در موارد معدودی سیارکها هستند.
هنگامی که یک دنبالهدار در مدار خود به خورشید نزدیک میشود، گرمای خورشید باعث میشود یخ و مواد فرار موجود در هسته آن بخار شوند. این فرآیند باعث رها شدن مقادیر زیادی از ذرات غبار و سنگ (که به آنها شهابواره میگویند) در مسیر حرکت دنبالهدار در فضا میشود. این ذرات به آرامی در طول مدار دنبالهدار پخش میشوند و یک “دنباله غباری” یا “جریان شهابوارهای” را ایجاد میکنند.
چرخه وقوع بارش شهابی به این صورت است:
- دنبالهدار مادر: دنبالهداری در مدار خود به دور خورشید حرکت میکند.
- رها شدن ذرات: با نزدیک شدن دنبالهدار به خورشید، مواد فرار آن بخار شده و ذرات کوچکی از غبار و سنگ را در مسیر خود رها میکند.
- ایجاد جریان شهابوارهای: این ذرات در طول مدار دنبالهدار پخش شده و یک جریان متراکم از شهابوارهها را تشکیل میدهند.
- برخورد زمین با جریان: هر سال، زمانی که زمین در مدار خود به دور خورشید حرکت میکند، از این جریانهای شهابوارهای عبور میکند.
- ورود به جو زمین: با ورود این ذرات با سرعت بسیار بالا (دهها کیلومتر بر ثانیه) به جو زمین، اصطکاک شدید باعث میشود که آنها داغ شده و بسوزند.
- ایجاد شهاب: این سوختن و یونیزاسیون گازهای اطراف، همان خط نورانی را ایجاد میکند که ما آن را شهاب یا “ستاره دنبالهدار” مینامیم.
چرا برخی بارشها به طوفان تبدیل میشوند؟
طوفان شهابی زمانی رخ میدهد که زمین نه تنها از یک جریان شهابوارهای عبور میکند، بلکه از یک بخش بسیار متراکمتر از آن جریان، یا از بقایای تازهتر و متمرکزتری که توسط دنبالهدار مادر اخیراً رها شدهاند، میگذرد. این “تودههای غباری” متراکمتر، حاوی تعداد بسیار بیشتری از شهابوارهها هستند که در نتیجه منجر به افزایش چشمگیر تعداد شهابهای قابل مشاهده در ساعت میشوند. این تودهها معمولاً نزدیکتر به دنبالهدار مادر قرار دارند و به همین دلیل طوفانهای شهابی اغلب پس از عبور دنبالهدار مادر از نقطه حضیض (نزدیکترین فاصله به خورشید) رخ میدهند.
بیشتر بخوانید: ضروری ترین لوازم جانبی موبایل برای سفر
چگونه بهترین تجربه رصد بارش شهابی را داشته باشیم؟
برای اینکه بتوانید بهترین لذت را از تماشای بارش شهابی ببرید، رعایت چند نکته اساسی میتواند تجربه شما را متحول کند. اول از همه، انتخاب مکان مناسب اهمیت بالایی دارد. برای فرار از آلودگی نوری شهر، به مکانی کاملاً تاریک مانند پارکهای ملی، مناطق کویری یا کوهستانی بروید؛ جایی که بتوانید تمام شکوه آسمان پرستاره را ببینید.
دوم اینکه، زمان اوج بارش را شناسایی کنید. با مراجعه به تقویمهای نجومی سالانه یا وبسایتهای معتبر، دقیقترین زمان اوج بارش شهابی مورد نظر خود را بیابید تا شانس مشاهده بیشترین تعداد شهاب را داشته باشید. نکته بعدی، فاز ماه است. حضور ماه کامل میتواند نور شهابهای کمنورتر را تحتالشعاع قرار دهد، بنابراین بهترین زمان رصد، شبهایی است که ماه در فاز هلال نازک باشد یا اصلاً در آسمان نباشد.
در مورد تجهیزات رصد، خبر خوب این است که نیازی به تلسکوپ یا دوربینهای خاص ندارید. بهترین ابزار، چشمان غیر مسلح شماست. اما برای راحتی بیشتر، یک پتوی گرم، یک صندلی تاشو راحت و مقداری نوشیدنی گرم میتواند تجربه شما را دلپذیرتر کند، بهخصوص در شبهای سرد.
صبر یک فضیلت مهم در رصد شهاب است. چشمان شما برای سازگار شدن با تاریکی به حداقل ۲۰ تا ۳۰ دقیقه زمان نیاز دارند. پس صبور باشید، به آسمان خیره شوید و به چشمانتان فرصت دهید تا به تاریکی عادت کنند. در نهایت، در مورد جهت نگاه، کانون بارش شهابی را پیدا کنید، اما تمام توجه خود را به آن معطوف نکنید. شهابها ممکن است در هر نقطهای از آسمان ظاهر شوند، حتی دور از کانون، بنابراین نگاهی فراگیر به آسمان داشته باشید.
کلام پایانی: دعوتی به تماشای شگفتیهای کیهان
بارش شهابی، فرصتی بینظیر برای اتصال دوباره با کیهان و یادآوری عظمت جهان اطرافمان است. در این نمایش باشکوه نور، هر شهاب یادآور این نکته است که ما بخشی از یک سیستم بزرگتر و بیکران هستیم. پس دفعه بعد که زمان یک بارش شهابی فرارسید، خود را از شلوغیهای روزمره رها کنید، به دور از نور شهر به دل طبیعت بزنید و چشمانتان را به آسمان بسپارید. شاید در آن لحظه، آرزویی کنید و شاهد سقوط ستارهای باشید که گویی برای اجابت آرزوی شما به زمین میرسد. آسمان شب در انتظار شماست تا رازهای خود را آشکار کند! آیا تا به حال تجربه رصد بارش شهابی را داشتهاید؟ چه حسی به شما دست داده است؟
