۱۷ مورد از خواص بارهنگ | طریقه مصرف بارهنگ برای درمان

بارهنگ (Plantago Major) گیاهی علفی، چند ساله و خودرو است که در بسیاری از مناطق معتدل جهان از جمله ایران رشد می‌کند. این گیاه از دیرباز در طب سنتی ایرانی و آسیایی به عنوان یک داروی گیاهی موثر، به خصوص برای درمان مشکلات گوارشی و تنفسی، مورد توجه قرار داشته است.

اغلب از دانه بارهنگ و گاهی از برگ‌های آن به صورت تازه یا خشک شده استفاده می‌شود. خواص بارهنگ به دلیل داشتن مقادیر بالای موسیلاژ (لعاب)، ترکیبات فنولی و فلاونوئیدها، دارای خواص ضد التهابی، ضد باکتری و خلط‌آور قوی است که در این راهنما از مجله اینترنتی همه چی به آن ها پرداخته میشود.

انواع بارهنگ کدام‌اند؟

بارهنگ گونه‌های متعددی دارد، اما دو نوع آن از شهرت بیشتری برخوردار هستند:

• بارهنگ کبیر یا بارهنگ پهن برگ (Plantago major): این گونه رایج‌ترین نوع بارهنگ است که برگ‌های بزرگ و پهنی دارد و خواص دارویی آن، به ویژه در تسکین التهابات پوستی، بسیار شناخته شده است.
• بارهنگ سرنیزه‌ای (Plantago lanceolata): این گونه برگ‌های باریک و کشیده‌ای دارد و عمدتاً برای درمان مشکلات تنفسی و سرفه کاربرد دارد.
• بارهنگ تخم‌مرغی (Plantago ovata): این گونه بیشتر به دلیل دانه آن که همان پسیلیوم است، شهرت دارد. دانه بارهنگ کبیر نیز حاوی پسیلیوم است و بخش اصلی مورد استفاده در طب سنتی برای مشکلات روده است.

ارزش غذایی بارهنگ چه قدر است؟

دانه بارهنگ و برگ‌های آن سرشار از ترکیبات فعال زیستی هستند که تأثیرات درمانی آن را توجیه می‌کنند. بارهنگ، به ویژه دانه‌های آن، حاوی مقادیر بالای فیبرهای غذایی، موسیلاژ و ترکیبات زیر است:

ترکیب یا ماده مغذی	فواید کلیدی
موسیلاژ (لعاب)	ماده‌ای ژلاتینی که حجم مدفوع را افزایش داده و نرم‌کننده است. (برای خواص بارهنگ برای یبوست)
آکوبین (Aucubin)	یک گلیکوزید دارای خواص ضد میکروبی و محافظت از کبد.
تانن‌ها	دارای خواص قابض، ضد التهابی و کمک به بهبود زخم‌ها.
فلاونوئیدها	آنتی‌اکسیدان‌های قوی که به کاهش التهاب و مبارزه با رادیکال‌های آزاد کمک می‌کنند.
ویتامین‌ها و مواد معدنی	حاوی ویتامین K، ویتامین C، کلسیم و فسفر.

طبع بارهنگ

بر اساس منابع طب سنتی ایرانی، طبع بارهنگ (به ویژه دانه آن) سرد و خشک است. به همین دلیل، اغلب توصیه می‌شود که برای متعادل کردن طبع و افزایش اثربخشی، آن را با عسل، عرق نعناع یا کمی نبات مصرف کنند. این ترکیب (به خصوص بارهنگ و عرق نعناع) برای درمان مشکلات گوارشی ناشی از سوءهاضمه و سردی معده بسیار رایج است.

بارهنگ چه خاصیت هایی دارد؟ (۱۷ مورد از خواص بارهنگ)

خواص بارهنگ بسیار گسترده است و از دستگاه گوارش تا سیستم تنفسی و پوست را شامل می‌شود:

1. بهبود وضعیت معده

بارهنگ با پوشاندن دیواره معده به دلیل ماده موسیلاژ (لعاب)، از بافت آسیب‌دیده معده محافظت می‌کند. این خاصیت به بهبود زخم معده و زخم اثنی عشر کمک کرده و التهاب مخاط معده را کاهش می‌دهد. ترکیب آن با عرق نعناع در طب سنتی بسیار رایج است.

2. درمان عفونت روده

به دلیل داشتن آکوبین و سایر ترکیبات ضد باکتریایی، بارهنگ می‌تواند به کاهش التهاب و مبارزه با عفونت‌های خفیف روده کمک کند. موسیلاژ موجود در آن نیز به حرکت روده کمک کرده و مواد زائد و سموم را از بدن دفع می‌کند.

3. خواص بارهنگ برای سرفه و سیستم تنفسی

بارهنگ به عنوان یک خلط‌ آور قوی عمل می‌کند. مصرف دمنوش یا شربت بارهنگ به رقیق شدن خلط‌های مجاری تنفسی کمک کرده و باعث تسهیل در دفع آن‌ها می‌شود. این خاصیت، بارهنگ را به یک داروی طبیعی موثر برای تسکین سرفه، برونشیت و آسم تبدیل کرده است.

4. خواص بارهنگ برای یبوست

دانه بارهنگ سرشار از فیبر و موسیلاژ است. این مواد در روده آب را جذب کرده و متورم می‌شوند، که باعث افزایش حجم مدفوع و تحریک حرکت روده می‌شود. این عملکرد، بارهنگ را به یک ملین طبیعی عالی برای درمان یبوست مزمن تبدیل می‌کند.

5. خواص بارهنگ برای رحم و سلامت بانوان

برگ‌های بارهنگ خاصیت قابض دارند و می‌توانند به کاهش خونریزی‌های شدید قاعدگی کمک کنند. همچنین به دلیل خواص ضد التهابی، در تسکین دردهای ناشی از التهابات رحم مفید است.

6. درمان کبد چرب و سلامت کبد

برخی تحقیقات نشان داده‌اند که بارهنگ به دلیل داشتن آکوبین، می‌تواند به محافظت از سلول‌های کبد در برابر آسیب‌های سمی کمک کند. مصرف منظم آن می‌تواند در کاهش چربی‌های تجمع یافته در کبد (کبد چرب) و بهبود عملکرد کلی این عضو موثر باشد.

7. خواص بارهنگ برای لاغری و کاهش وزن

فیبر بالای موجود در دانه بارهنگ، پس از ورود به دستگاه گوارش و جذب آب، باعث ایجاد احساس سیری طولانی مدت می‌شود. این امر به کاهش اشتها و کنترل وزن کمک کرده و می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی لاغری سالم باشد.

8. تسکین گلودرد و التهابات حلقی

ماده لعابی (موسیلاژ) بارهنگ، گلو را می‌پوشاند و مانند یک لایه محافظ عمل می‌کند. این پوشش به تسکین گلودرد، خشکی گلو و التهاب کمک می‌کند.

9. خواص خاص برای مردان

در طب سنتی، بارهنگ به دلیل طبع سرد خود و اثرات تنظیم‌کننده بر حرارت بدن، برای کاهش گرمی و بهبود برخی مشکلات مربوط به مجاری ادراری مردان توصیه می‌شده است.

10. خواص بارهنگ برای زنان

علاوه بر خواص مربوط به رحم، بارهنگ به دلیل داشتن فیبر بالا و کمک به دفع منظم، در کنترل تعادل هورمونی که به سلامت عمومی زنان کمک می‌کند، موثر است.

11. خواص بارهنگ برای مو

استفاده از عصاره برگ بارهنگ در محصولات مو یا به صورت موضعی می‌تواند به تسکین التهابات پوست سر، درمان شوره و تقویت ریشه مو کمک کند.

12. خواص بارهنگ برای پوست

بارهنگ خاصیت ضد التهابی و تسکین دهندگی دارد. دم‌کرده یا له شده برگ‌های آن می‌تواند به کاهش قرمزی، خارش و التهابات ناشی از گزش حشرات، اگزما و سوختگی‌های خفیف کمک کند.

13. درمان زخم‌ها

تانن‌ها و ترکیبات ضد میکروبی در بارهنگ به ضدعفونی کردن و تسریع فرآیند بهبود زخم‌های سطحی و سوختگی‌های جزئی کمک می‌کنند. این خاصیت به دلیل اثرات قابض آن نیز هست.

14. ترمیم لک‌ها و اثرات التهابی پوست

به دلیل خاصیت ضد التهابی، بارهنگ می‌تواند در طولانی مدت به کاهش و ترمیم لک‌های پوستی ناشی از التهاب (مانند آکنه) موثر باشد.

15. درمان مسمومیت‌های خونی

در طب سنتی، بارهنگ به عنوان یک تصفیه‌کننده خون طبیعی شناخته می‌شود و به دفع سموم از طریق دستگاه گوارش و ادرار کمک می‌کند.

16. ادرار‌ آور طبیعی

بارهنگ دارای خواص دیورتیک (ادرارآور) خفیفی است که به افزایش تولید و دفع ادرار کمک می‌کند و می‌تواند در بهبود وضعیت سنگ کلیه و عفونت‌های مجاری ادراری مفید باشد.

17. خاصیت بارهنگ پس از زایمان

مصرف بارهنگ در دوران پس از زایمان (با مشورت پزشک) می‌تواند به رفع یبوست شایع بعد از زایمان کمک کرده و به دلیل خواص ضد التهابی، به التیام درونی کمک کند.

بارهنگ را چگونه بشوییم؟

شستشوی دانه بارهنگ بسیار مهم است، زیرا دانه‌ها در زمان برداشت ممکن است حاوی خاک و ناخالصی باشند.

طریقه تمیز کردن دانه های بارهنگ

1. شستشوی سریع: دانه بارهنگ را در یک صافی ریز یا پارچه تنظیف قرار دهید.
2. آبکشی: صافی را زیر آب سرد بگیرید و به سرعت آبکشی کنید. دقت کنید که زمان زیادی زیر آب نماند؛ زیرا دانه بارهنگ به سرعت آب را جذب کرده و ماده لعابی تولید می‌کند و شستن آن دشوار می‌شود.
3. خشک کردن (اختیاری): اگر قصد دارید دانه را به صورت پودر مصرف کنید، باید آن را در محیطی تمیز و خشک، کاملاً خشک کنید. اما برای تهیه دمنوش یا شربت، نیازی به خشک کردن مجدد نیست.

طریقه مصرف بارهنگ چیست؟ (برای درمان سرفه و عفونت)

طریقه مصرف بارهنگ بسته به هدف درمانی متفاوت است:

برای درمان سرفه و گلودرد

• دمنوش بارهنگ: ۱ قاشق چای‌خوری دانه بارهنگ را در یک لیوان آب جوش بریزید و اجازه دهید ۱۰ دقیقه دم بکشد.
• شربت بارهنگ و عسل: این دمنوش را صاف کرده و با کمی عسل یا نبات ترکیب کنید. این شربت به عنوان خلط‌ آور و تسکین‌دهنده التهاب گلو بسیار موثر است.

برای درمان یبوست

• مصرف با آب: ۱ تا ۲ قاشق چای‌خوری دانه بارهنگ را در یک لیوان بزرگ آب یا آبمیوه ریخته و بلافاصله میل کنید. نوشیدن مایع زیاد بعد از آن ضروری است. (زیرا دانه‌ها آب بدن را جذب می‌کنند.)

برای بهبود وضعیت معده و روده (طبق طب سنتی)

• ترکیب با عرق نعناع: ۱ قاشق چای‌خوری دانه بارهنگ را در یک لیوان عرق نعناع ریخته، درب آن را بگذارید و بگذارید ۱۰ دقیقه بماند. سپس کمی با نبات یا عسل شیرین کرده و قبل از غذا میل کنید. این ترکیب سردی عرق نعناع را کاهش داده و برای معده سرد مفید است.

میزان مصرف بارهنگ چه قدر باید باشد؟

میزان استاندارد مصرف دانه بارهنگ برای بزرگسالان، حدود ۲ تا ۳ بار در روز، هر بار ۱ تا ۲ قاشق چای‌خوری (معادل ۵ تا ۱۰ گرم) است. نوشیدن آب کافی پس از مصرف بارهنگ، به ویژه برای درمان یبوست، حیاتی است تا از انسداد احتمالی روده جلوگیری شود.

عوارض مصرف بارهنگ چیست؟

مصرف بارهنگ در مقادیر توصیه شده معمولاً ایمن است، اما در برخی موارد می‌تواند عوارض جانبی داشته باشد:

• مشکلات گوارشی: نفخ، گاز، درد شکمی یا اسهال خفیف (به خصوص در شروع مصرف).
• واکنش‌های آلرژیک: در افراد حساس ممکن است علائمی مانند خارش، کهیر یا تنگی نفس ایجاد شود.
• انسداد مری و روده: در صورت عدم نوشیدن مایعات کافی، بارهنگ می‌تواند باعث انسداد در مری یا روده شود.

بارهنگ برای چه کسانی منع مصرف دارد؟

اگرچه خواص بارهنگ بسیار زیاد است، اما مصرف آن برای برخی افراد توصیه نمی‌شود و باید با مشورت پزشک باشد:

بارهنگ برای نوزادان و کودکان خردسال

مصرف بارهنگ به دلیل ریسک بالای خفگی یا انسداد دستگاه گوارش، برای نوزادان و کودکان زیر ۶ سال بدون تجویز پزشک ممنوع است.

افراد دچار مشکل تیروئید

برخی تحقیقات اولیه نشان می‌دهند که بارهنگ ممکن است جذب برخی داروهای تیروئید (مانند لووتیروکسین) را کاهش دهد. این افراد باید بارهنگ را با فاصله حداقل ۴ ساعت از داروهای خود مصرف کنند.

بارهنگ برای زنان باردار

اگرچه بارهنگ به صورت سنتی مورد استفاده قرار می‌گرفته، اما به دلیل عدم وجود تحقیقات کافی در مورد ایمنی کامل آن در دوران بارداری، مصرف آن توصیه نمی‌شود و باید حتماً با مشورت پزشک باشد.

بیماران دارای انسداد دستگاه گوارش

افرادی که از قبل دچار تنگی مری، انسداد روده یا ایلئوس هستند، باید از مصرف بارهنگ اجتناب کنند، زیرا می‌تواند وضعیت آن‌ها را تشدید کند.

افراد با بیماری‌های زمینه‌ای

بیمارانی که داروهای خاص مصرف می‌کنند (مانند داروهای رقیق‌کننده خون یا داروهای دیابت)، باید قبل از مصرف بارهنگ با پزشک مشورت کنند، زیرا بارهنگ ممکن است جذب داروها را تحت تأثیر قرار دهد.

بیماران دارای مشکل بلع

به دلیل خاصیت تورم و لزج شدن سریع، بارهنگ می‌تواند خطر خفگی را در افرادی که مشکل بلع دارند، افزایش دهد.

بارهنگ، یک داروی طبیعی چندمنظوره

بارهنگ با داشتن طیف وسیعی از خواص دارویی، از درمان سرفه و گلودرد تا تسکین مشکلات گوارشی و کمک به لاغری، یک گنجینه واقعی در طب سنتی ایران محسوب می‌شود. این گیاه با طبع سرد و خشک خود، در صورت مصرف صحیح و آگاهانه (به خصوص با مایعات فراوان)، می‌تواند یک مکمل درمانی طبیعی و موثر در سبد سلامت شما باشد. همواره توصیه می‌شود قبل از شروع هرگونه مصرف دارویی گیاهی، به ویژه در شرایط خاص یا وجود بیماری‌های زمینه‌ای، با پزشک یا متخصص طب سنتی مشورت نمایید.