از هزاران سال پیش، انسانها با نگاه به آسمان شب، تلاش کردهاند تا نظم و معنایی را در نقطههای نورانی پراکنده (ستارگان) پیدا کنند. صورت فلکی در حقیقت چیزی جز این تلاش خلاقانه نیست؛ مجموعهای از ستارگان که مردم باستانی آنها را به هم وصل کرده و بر اساس افسانهها، خدایان، حیوانات یا اشیاء، برایشان نام و تصویری خیالی در نظر گرفتهاند. این نقاشیهای شبانه، نه تنها ابزاری برای داستانسرایی بودهاند، بلکه مهمترین راهنمای دریانوردان، کشاورزان و مسافران در طول تاریخ به شمار میآمدند.
امروزه، از دیدگاه علمی، صورت فلکی به بخشهای مشخص و رسمی تقسیمبندی شده از آسمان گفته میشود. کل کره آسمان به ۸۸ ناحیه رسمی تقسیم شده است که هر یک، به نام صورت فلکی موجود در آن ناحیه نامگذاری شده است.
صورت فلکی چیست؟
صورت فلکی یا کونستلیشن (Constellation)، در تعریف امروزیاش، یک منطقه تعریفشده در کره آسمان است که توسط اتحادیه بینالمللی اخترشناسی (IAU) به رسمیت شناخته شده است.
- بعد سهبعدی: نکته مهم این است که ستارگان یک صورت فلکی، بر خلاف آنچه به نظر میرسد، لزوماً به هم نزدیک نیستند. در فضای سهبعدی، فاصله آنها از ما میتواند بسیار متفاوت باشد. آنچه ما میبینیم، صرفاً تصویرسازی دوبعدی از ستارگانی است که از دید زمین همراستا به نظر میرسند.
- سیستم مختصات: منجمان از مرزهای رسمی صورت فلکی به عنوان یک سیستم مختصات برای نامگذاری ستارهها، کهکشانها، سحابیها و رصد پدیدههایی مانند بارش شهابی (که اغلب منشأ آنها در نزدیکی یک صورت فلکی خاص تعیین میشود) استفاده میکنند.
انواع صورت های فلکی چیست؟ (بر اساس موقعیت)
به طور کلی، میتوان صورتهای فلکی را بر اساس موقعیت مکانی یا زمان دیده شدن آنها به دو دسته اصلی تقسیم کرد.
صورت های فلکی پیراقطبی چیست؟
صورت های فلکی پیراقطبی (Circumpolar Constellations) به آنهایی گفته میشود که همواره در نزدیکی قطب آسمانی (شمالی یا جنوبی) قرار دارند و هرگز به زیر افق غروب نمیکنند. این صورتها در تمام طول سال و در تمام فصول قابل مشاهده هستند.
صورت فلکی دب اکبر
دب اکبر به معنای “خرس بزرگ” یکی از مشهورترین و بزرگترین صورت های فلکی پیراقطبی است که بخش هفت ستارهای آن (معروف به هفت اورنگ) به راحتی قابل تشخیص است. این صورت فلکی، ستارههای راهنمای مهمی دارد که به یافتن ستاره قطبی کمک میکنند.
چگونه دب اکبر را در آسمان پیدا کنیم؟
به دنبال هفت ستاره روشن باشید که شکلی شبیه به یک ملاقه یا آبگردان بزرگ دارند. دو ستاره لبه ملاقه (مراق و دبه) را به هم وصل کرده و ۵ برابر این فاصله به سمت بالا بروید تا به ستاره قطبی برسید.
صورت فلکی دب اصغر
دب اصغر یا “خرس کوچک” نیز دارای شکلی شبیه به ملاقه است، اما کوچکتر و کمنورتر از دب اکبر است. اهمیت آن به دلیل وجود ستاره قطبی (پولاریس) در انتهای دسته ملاقه است که تقریباً دقیقاً بالای قطب شمال سماوی قرار دارد و به عنوان مرجع ناوبری استفاده میشود.
چگونه دب اصغر را در آسمان پیدا کنیم؟
پس از یافتن دب اکبر، از ستارههای راهنمای آن استفاده کرده و ستاره قطبی (پولاریس) را پیدا کنید. ستاره قطبی در نوک دسته ملاقه دب اصغر قرار دارد.
صورت فلکی ذات الکرسی
ذات الکرسی به معنای “بانوی صندلیدار” یا ملکه، به دلیل شکل ظاهری خود که شبیه حرف انگلیسی W یا M است، به راحتی در آسمان قابل تشخیص است. این صورت فلکی، مقابل دب اکبر قرار دارد و به عنوان یک راهنمای فصلی خوب عمل میکند.
صورت فلکی ذاتالکرسی چه زمانی دیده میشود؟
به دلیل پیراقطبی بودن، در تمام طول سال قابل مشاهده است، اما بهترین حالت مشاهده در شبهای پاییز و زمستان است که در ارتفاع بالاتری در شمال آسمان دیده میشود.
صورت فلکی قیفاووس: پادشاه آسمانهای شمالی
قیفاووس که به نام پادشاه سفئوس در اساطیر یونان نامگذاری شده، شکلی شبیه به یک خانه یا قلعه پنج ضلعی دارد. این صورت فلکی در نزدیکی قطب شمال آسمانی قرار گرفته و مانند ذات الکرسی و دب اکبر، یک صورت فلکی پیراقطبی است. مهمترین ستاره آن، دلتا قیفاووس است که نمونه اولیه ستارگان متغیر قیفاووسی محسوب میشود و اخترشناسان از آن برای اندازهگیری فواصل کهکشانی استفاده میکنند.
صورت فلکی قیفاووس چه زمانی دیده میشود؟
در تمام طول سال در نیمکره شمالی قابل مشاهده است، اما بهترین حالت رصد آن در شبهای پاییز است که در ارتفاع بالاتری در آسمان قرار میگیرد.
اژدها یکی از طولانیترین صورتهای فلکی آسمان است که از اطراف دب اصغر و ذات الکرسی عبور میکند. این صورت فلکی باستانی در اساطیر یونان نماد اژدهایی است که هرکول او را شکست داد.
صورت فلکی اژدها چه زمانی دیده میشود؟
به دلیل پیراقطبی بودن، در تمام طول سال در آسمانهای شمالی دیده میشود، اما سر آن در تابستان بهترین وضوح را دارد.
صورتهای فلکی منطقهالبروج چیست؟
صورتهای فلکی منطقهالبروج (Zodiac Constellations) دوازده صورت فلکی هستند که در امتداد دایرةالبروج (Ecliptic) قرار دارند؛ دایرهای که خورشید، ماه و سیارات در طول سال در آن مسیر حرکت میکنند.
چگونه صورت های فلکی منطقه البروج را پیدا کنیم؟
برای پیدا کردن این صورتهای فلکی، باید مسیری که خورشید در آن حرکت میکند را دنبال کنید. این صورتها به ترتیب زیر قرار گرفتهاند (توجه: تاریخهای طالعبینی با این ترتیب نجومی کمی متفاوت است):
| ترتیب | نام صورت فلکی | نام دیگر | نماد |
| ۱ | حمل | بره | Aries |
| ۲ | گاو | ثور | Taurus |
| ۳ | دوپیکر | جوزا | Gemini |
| ۴ | سرطان یا خرچنگ | Cancer | |
| ۵ | شیر | اسد | Leo |
| ۶ | دوشیزه یا سنبله | Virgo | |
| ۷ | ترازو | میزان | Libra |
| ۸ | کژدم یا عقرب | Scorpius | |
| ۹ | کمان | قوس | Sagittarius |
| ۱۰ | بزغاله | جدی | Capricornus |
| ۱۱ | دلو | آبریز | Aquarius |
| ۱۲ | ماهی | حوت | Pisces |
صورت های فلکی فصلی چیست؟
صورت های فلکی فصلی (Seasonal Constellations) آنهایی هستند که به دلیل نزدیکی به استوای سماوی، تنها در فصول خاصی از سال در آسمان شب قابل مشاهده هستند و در بقیه فصول، در روز (نزدیک خورشید) یا پشت افق ناپدید میشوند.
- زمستان: صورت فلکی شکارچی (اوریون) و سگ بزرگ (کلب اکبر) با ستاره بسیار درخشان شعرای یمانی، شاخص این فصل هستند.
- بهار: صورت فلکی شیر (اسد) و گاوران (عوا) با شکل داس شیر، بر آسمان تسلط دارند.
- تابستان: صورتهای فلکی دجاجه (قو)، شلیاق (چنگ رومی) و عقاب (نسر واقع) مثلث تابستانی را تشکیل میدهند.
- پاییز: معمولاً صورتهای فلکی کمنورتر مانند ماهی (حوت) و فرس اعظم (اسب بالدار) با مربع پگاسوس، مشاهده میشوند.
میراثی برای جهتیابی و داستانسرایی
در پایان، درک اینکه صورت فلکی چیست، فراتر از یک درس نجوم است؛ این موضوع، درکی عمیق از تاریخ بشریت، اسطورهشناسی و تلاش مستمر ما برای درک جهان پیرامون است. از صورت های فلکی پیراقطبی مانند قیفاووس که راهنمای قطب شمال هستند تا صورتهای منطقهالبروج که مسیرهای خورشید و سیارات را مشخص میکنند، این الگوهای ستارهای همچنان مرجع اصلی ما برای ناوبری، رصد، و لذت بردن از زیبایی بیانتهای آسمان شب باقی ماندهاند.
